ใครควรรับ PEP คำตอบคือผู้ที่อาจสัมผัส HIV ในช่วงไม่เกิน 72 ชั่วโมงควรไปให้สถานพยาบาลประเมินทันที ไม่จำเป็นต้องตัดสินด้วยตัวเองว่า “เสี่ยงมากพอ” หรือรอผลตรวจ เพราะ PEP ได้ผลดีที่สุดเมื่อเริ่มเร็ว
บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช้แทนการประเมินหรือคำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคลจากแพทย์หรือผู้ให้บริการสุขภาพ
ใครควรรับ PEP และเหตุการณ์แบบไหนควรไปประเมิน
- มีเพศสัมพันธ์ทางช่องคลอดหรือทวารหนักโดยไม่ได้ใช้ถุงยางกับคู่ที่มี HIV หรือไม่ทราบสถานะ
- ถุงยางแตก หลุด หรือใช้ไม่ครบตลอดกิจกรรม
- ใช้เข็มหรืออุปกรณ์ฉีดสารร่วมกับผู้อื่น
- ถูกล่วงละเมิดทางเพศ
- สัมผัสเลือดจากอุบัติเหตุหรือการทำงาน เช่น เข็มตำ เลือดเข้าตา ปาก หรือแผลเปิด
แต่ละเหตุการณ์มีรายละเอียดต่างกัน เช่น ชนิดการสัมผัส เวลาที่ผ่านไป และข้อมูลของแหล่งสัมผัส ผู้ให้บริการจะช่วยประเมินโดยไม่กล่าวโทษ หากไม่แน่ใจ ให้ไปถามภายใน 72 ชั่วโมงไว้ก่อน
หลังเกิดเหตุควรทำอะไร
- ล้างผิวหนังด้วยน้ำและสบู่อ่อน ๆ หากเลือดหรือสารคัดหลั่งเข้าตา ให้ล้างด้วยน้ำสะอาดหรือน้ำเกลือ
- ไม่บีบแผล ไม่ขัดถูแรง และไม่ใช้น้ำยาฆ่าเชื้อรุนแรงภายในช่องคลอดหรือทวารหนัก
- จดเวลาและลักษณะเหตุการณ์ แล้วไปโรงพยาบาลหรือคลินิกทันที
- บอกยาที่ใช้อยู่ ประวัติแพ้ยา และข้อมูลสุขภาพที่เกี่ยวข้องแก่ผู้ให้บริการ
หากเกิดจากถุงยางแตก สามารถอ่าน ข้อมูลการป้องกัน HIV เพิ่มเติม และดู โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ที่ควรรู้
เมื่อไปขอ PEP จะเกิดอะไรขึ้น
เจ้าหน้าที่จะถามรายละเอียดเหตุการณ์ ประเมินว่า PEP เหมาะหรือไม่ ตรวจ HIV ตั้งต้น และอาจตรวจสุขภาพหรือโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่นตามความจำเป็น การตรวจ HIV ในวันแรกยังไม่สามารถตัดเหตุการณ์ล่าสุดได้ แต่ช่วยดูสถานะก่อนเริ่มยาและวางแผนติดตาม
หากเริ่ม PEP ควรใช้ยาตามแผนที่ได้รับและไปตรวจตามนัด ปัจจุบันแนวทางทั่วไปใช้ PEP เป็นเวลา 28 วัน แต่ชนิดยาและแผนติดตามต้องพิจารณาเป็นรายบุคคล
สิ่งที่ไม่ควรทำเกี่ยวกับ PEP
ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด เปลี่ยน แบ่ง หรือปรับ PEP เอง ไม่ควรใช้ยาของคนอื่นหรือยาต้าน HIV ที่เหลืออยู่แทนการประเมิน หากลืมยา อาเจียนหลังใช้ยา หรือมีผลข้างเคียง ให้ติดต่อสถานพยาบาลเพื่อรับคำแนะนำ
PEP เป็นการป้องกันหลังเหตุฉุกเฉิน ไม่ควรใช้แทนแผนป้องกันระยะยาว หากมีโอกาสเกิดเหตุซ้ำ สามารถคุยเรื่อง PrEP ถุงยาง และการตรวจตามความเสี่ยงกับคลินิกได้
ถ้าเกิน 72 ชั่วโมงแล้วทำอย่างไร
ยังควรติดต่อสถานพยาบาล แม้โดยทั่วไปจะไม่เริ่ม PEP เมื่อพ้น 72 ชั่วโมง ผู้ให้บริการจะช่วยวางแผนตรวจ HIV ประเมินโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ การตั้งครรภ์ และวิธีป้องกันสำหรับครั้งต่อไป
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ PEP
ต้องรู้ผล HIV ของอีกฝ่ายก่อนหรือไม่
ไม่ต้องรอ หากข้อมูลไม่ครบแต่เหตุอาจมีความเสี่ยง ให้ไปประเมินทันที การรออาจทำให้พ้นช่วง 72 ชั่วโมง
ตรวจ HIV ทันทีแล้วผลลบ ยังต้องใช้ PEP ไหม
ผลลบวันแรกยังไม่ตัดการติดเชื้อจากเหตุล่าสุด การใช้ PEP ขึ้นกับลักษณะและเวลาของเหตุ ไม่ควรตัดสินจากผลตรวจครั้งเดียว
PEP ป้องกันได้แน่นอนหรือไม่
PEP ลดโอกาสรับ HIV ได้มากเมื่อเริ่มเร็วและใช้ตามแผน แต่ไม่มีวิธีใดรับประกันได้ทั้งหมด จึงต้องตรวจติดตามตามนัด
PEP ป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่นไหม
ไม่ป้องกันซิฟิลิส หนองใน หนองในเทียม หรือโรคอื่น ผู้ให้บริการอาจแนะนำการตรวจเพิ่มเติมตามตำแหน่งสัมผัสและช่วงเวลาที่เหมาะสม
สรุป
หากอาจสัมผัส HIV และเหตุเกิดไม่เกิน 72 ชั่วโมง ควรไปประเมิน PEP ทันที ยิ่งเริ่มเร็วยิ่งเหมาะสม ไม่ต้องรออาการหรือผลตรวจของอีกฝ่าย และไม่ควรหายามาใช้หรือปรับยาเอง